प्रकरण ०६ आहार नियोजन

संक्षिप्त व्हिडिओ पहा

“माझा मधुमेह, माझे नियंत्रण” या पुस्तकातील मूळ आशयावर आधारित, कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या साधनांचा (AI tools) वापर करून हे ऑडिओ व्हिडिओ तयार केले आहेत.

सविस्तर ऑडिओ ऐका

सारांश वाचा

आपले शरीर निरनिराळ्या अवयव आणि पेशींनी बनलेले असून त्यांना सतत उर्जेची गरज असते. अन्नातून मिळणाऱ्या कार्बोहायड्रेट्स, प्रथिने, चरबी, तंतू, जीवनसत्वे व पाणी यांपासून ही ऊर्जा तयार होते. प्रत्येक घटक वेगवेगळ्या प्रमाणात कॅलरी देतो; मधुमेही व्यक्तीसाठी या कॅलरींचा अचूक हिशोब महत्त्वाचा आहे. साधारण १७००–१८०० कॅलरी देणारा आहार मधुमेह नियंत्रणासाठी योग्य ठरतो, आणि यात पिष्टमय पदार्थांचे प्रमाण मर्यादित ठेवणे आवश्यक असते.

ग्लायसेमिक इंडेक्स (GI), ग्लायसेमिक लोड (GL) आणि कार्ब काउंटिंग या संकल्पना आहार नियोजनासाठी मार्गदर्शक ठरतात. कोणते पदार्थ शुगर किती व किती वेगाने वाढवतात याची माहिती असल्यास, जेवणावर नियंत्रण ठेवणे आणि औषधे कमी करणे शक्य होते. उदाहरणार्थ, भात, भाकरीसारख्या उच्च GI पदार्थांपेक्षा फळे, भाज्या, डाळी, मांसाहारी पदार्थ हे शुगर हळू वाढवतात. कार्ब एक्सेंज वापरून कार्बोहायड्रेट्सऐवजी प्रथिने व भाज्यांवर भर दिल्यास जेवण पोटभर होते आणि रक्तातील साखर नियंत्रणात राहते.

आहार फक्त पोट भरण्यासाठी नसून दीर्घकाळ आरोग्य टिकवण्यासाठी असावा. जेवणाच्या ताटाचे संतुलित स्वरूप—सॅलड, उसळ/मटन, पालेभाजी, सुकी भाजी, ताक व पाणी यांचा समावेश—मधुमेही व्यक्तीस उपयुक्त आहे. तसेच, पाकीटबंद अन्नावर दिलेल्या लेबलवरील माहिती वाचून कॅलरींचा अंदाज घ्यावा. कोणत्याही तेलाचे १ ग्रॅम ९ कॅलरी देतो, तसेच वेगवेगळ्या बिस्किटे, पेये किंवा स्नॅक्स यातील कॅलरी फार मोठ्या फरकाने बदलत नाहीत. त्यामुळे आहारातील प्रमाण महत्त्वाचे ठरते, केवळ पदार्थाची निवड नव्हे.

मधुमेह व स्थूलतेचा (डायबेसिटी) परस्पर संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. आधुनिक जीवनशैली, कमी शारीरिक श्रम आणि सहज उपलब्ध अन्न यामुळे चरबी साठवली जाते. बीएमआय आणि पोटाचा घेर यावरून स्थूलतेचे मोजमाप करता येते. वजन नियंत्रणासाठी आहाराचे प्रमाण कमी करणे, नियमित व्यायाम करणे आणि रोजच्या खर्च झालेल्या कॅलरींचा हिशोब ठेवणे उपयुक्त ठरते. १०% वजन घटवले तरी आरोग्यावर लक्षणीय चांगला परिणाम दिसून येतो.

शेवटी, मधुमेह टाळण्यासाठी आणि नियंत्रणासाठी योग्य आहार, नियमित तपासण्या, शारीरिक हालचाली आणि सजग जीवनशैली या चौघांचा संगम आवश्यक आहे. फळे, भाज्या, डाळी, मांसाहारी पदार्थ यांचा समतोल वापर, उच्च GI पदार्थांचे प्रमाण कमी करणे आणि कॅलरींची मर्यादा पाळणे या साध्या सवयींनी आरोग्य चांगले राखता येते.